تا همین چند سال قبل، وقتی از اینترنت صحبت میشد، بسیاری آن را بیشتر وسیلهای برای سرگرمی، ارتباطات شخصی یا دسترسی به اطلاعات میدانستند. اما امروز کمتر کسی میتواند نقش آن را در زندگی روزمره نادیده بگیرد. اینترنت آرامآرام از یک فناوری جدید به بخشی از زیرساخت اصلی جامعه تبدیل شده است؛ زیرساختی که بسیاری از فعالیتهای اقتصادی، آموزشی، اداری و اجتماعی بر آن استوار شدهاند.
شاید اهمیت واقعی اینترنت زمانی بیشتر آشکار شود که دسترسی به آن مختل میشود. در چنین شرایطی ناگهان مشخص میشود چه تعداد از کارها و خدماتی که روزانه از آنها استفاده میکنیم به این شبکه وابسته هستند. از پرداختهای بانکی و خریدهای روزمره گرفته تا آموزش، حملونقل، ارتباطات و حتی بسیاری از خدمات دولتی.
واقعیت این است که اقتصاد امروز با اقتصاد دو دهه قبل تفاوت زیادی دارد. بخش مهمی از فعالیتهای اقتصادی کشورها به فضای دیجیتال منتقل شده و هزاران کسبوکار بر پایه اینترنت شکل گرفتهاند. فروشگاههای اینترنتی، استارت آپها، شرکتهای خدماتی، تولیدکنندگان محتوا و حتی بسیاری از مشاغل سنتی برای معرفی کالا و خدمات خود به فضای آنلاین متکی هستند.
برای صاحب یک فروشگاه اینترنتی، اینترنت تنها یک ابزار ارتباطی نیست. در بسیاری از موارد همان فروشگاه، ویترین، صندوق فروش و مسیر ارتباط با مشتری محسوب میشود. وقتی دسترسی به اینترنت قطع یا مختل میشود، این کسبوکارها عملاً بخش مهمی از فعالیت خود را از دست میدهند؛ در حالی که هزینهها همچنان پابرجاست. حقوق کارکنان باید پرداخت شود، تعهدات مالی سر جای خود باقی است و مشتریان نیز انتظار دریافت خدمات دارند.
اما آثار قطع اینترنت به همین جا ختم نمیشود. اقتصاد امروز مجموعهای از حلقههای بههمپیوسته است که بخش بزرگی از آنها از طریق شبکههای ارتباطی با یکدیگر در تماس هستند. سامانههای بانکی، پرداختهای الکترونیکی، ثبت سفارش، رهگیری مرسولات، مدیریت انبارها، خدمات حملونقل و دهها فعالیت دیگر به اینترنت وابستهاند. هر اختلال گسترده در این شبکه میتواند زنجیرهای از مشکلات را در بخشهای مختلف ایجاد کند.
گاهی تصور میشود خسارت ناشی از قطعی اینترنت فقط متوجه کسبوکارهای فعال در فضای مجازی است، اما در عمل دامنه این تأثیر بسیار گستردهتر است. وقتی سرعت گردش اطلاعات و مبادلات مالی کاهش پیدا میکند، کل اقتصاد از این وضعیت تأثیر میپذیرد. حتی واحدهای تولیدی که فعالیت مستقیمی در فضای آنلاین ندارند نیز ممکن است در فرآیند تأمین مواد اولیه، فروش محصولات یا ارتباط با مشتریان دچار مشکل شوند.
در سالهای اخیر اینترنت فرصتهای تازهای برای اشتغال ایجاد کرده است. بسیاری از جوانان در قالب فریلنسر، برنامهنویس، مترجم، طراح، مشاور، مدرس آنلاین یا تولیدکننده محتوا فعالیت میکنند. برای این گروهها، اینترنت صرفاً یک ابزار جانبی نیست؛ محل کار آنهاست. اختلال طولانیمدت در دسترسی به اینترنت میتواند به معنای از دست رفتن پروژهها، مشتریان و فرصتهای شغلی باشد.
تجربه همکاریهای بینالمللی نیز نشان میدهد که بازارهای جهانی نسبت به بیثباتی حساس هستند. کارفرمایی که در نقطهای دیگر از جهان قرار دارد، معمولاً نمیتواند فعالیت خود را با اختلالهای مکرر هماهنگ کند. در نتیجه، بهتدریج به سمت نیروهای جایگزین در کشورهای دیگر حرکت میکند. بازگشت به این بازارها نیز همیشه آسان نیست.
در زندگی روزمره مردم نیز اینترنت به بخشی از عادتهای روزانه تبدیل شده است. پرداخت قبوض، خرید بلیت، دریافت خدمات بانکی، ثبتنامهای آموزشی، نوبتگیری پزشکی، ارتباط با دوستان و اعضای خانواده و بسیاری از فعالیتهای دیگر از طریق اینترنت انجام میشود. زمانی که این دسترسی مختل میشود، شهروندان ناچارند زمان بیشتری صرف انجام همان کارهایی کنند که پیشتر تنها با چند کلیک قابل انجام بود.
در حوزه آموزش نیز نقش اینترنت هر روز پررنگتر میشود. دانشجویان، پژوهشگران و دانشآموزان برای دسترسی به منابع علمی، کتابخانههای دیجیتال، مقالات پژوهشی، دورههای آموزشی و ارتباط با استادان از اینترنت استفاده میکنند. در جهانی که تولید دانش با سرعتی بیسابقه در حال افزایش است، دسترسی پایدار به منابع علمی یکی از الزامات توسعه محسوب میشود.
این موضوع فقط به آموزش رسمی محدود نیست. بخش قابل توجهی از مهارتآموزیهای جدید در حوزههایی مانند برنامهنویسی، فناوری اطلاعات، بازاریابی دیجیتال و هوش مصنوعی از طریق آموزشهای آنلاین صورت میگیرد. هرگونه محدودیت گسترده در این حوزه میتواند فرصتهای یادگیری را کاهش دهد و فاصله علمی و مهارتی را افزایش دهد.
از سوی دیگر، اینترنت نقش مهمی در گردش اطلاعات و فعالیت رسانهها دارد. امروزه بخش عمدهای از اخبار و اطلاعات از طریق رسانههای آنلاین در اختیار مخاطبان قرار میگیرد. در شرایط بحرانی، اهمیت این موضوع دوچندان میشود. دسترسی سریع به اطلاعات معتبر میتواند از گسترش شایعات جلوگیری کند و به آرامش جامعه کمک کند.
برعکس، هرچه دسترسی به اطلاعات دشوارتر شود، احتمال شکلگیری روایتهای غیررسمی و انتشار اخبار تأییدنشده بیشتر خواهد شد. تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که خلأ اطلاعاتی معمولاً برای مدت طولانی خالی نمیماند و به سرعت با شایعات و اخبار غیرموثق پر میشود.
موضوع دیگری که کمتر درباره آن صحبت میشود، تأثیر اینترنت بر اعتماد اقتصادی و سرمایهگذاری است. سرمایهگذاران همواره به دنبال محیطی قابل پیشبینی هستند. هر عاملی که سطح نااطمینانی را افزایش دهد، میتواند بر تصمیمهای اقتصادی اثر بگذارد. دسترسی پایدار به زیرساختهای ارتباطی یکی از مؤلفههایی است که در ارزیابی فضای کسبوکار مورد توجه قرار میگیرد.
امروز جهان با سرعت زیادی به سمت هوش مصنوعی، رایانش ابری، اینترنت اشیا و اقتصاد مبتنی بر داده حرکت میکند. شرکتهایی که در این حوزهها فعالیت دارند، نیازمند ارتباط دائمی با زیرساختهای جهانی، پلتفرمهای تخصصی و مراکز داده هستند. در چنین شرایطی، کیفیت و پایداری ارتباطات اینترنتی به یکی از عوامل تعیینکننده رقابتپذیری تبدیل شده است.
در عین حال، پیامدهای قطعی اینترنت فقط در اعداد و ارقام اقتصادی خلاصه نمیشود. کاهش اعتماد شرکای تجاری، دلسرد شدن برخی کارآفرینان، افزایش تمایل نیروهای متخصص به مهاجرت و تضعیف امید نسبت به آینده، از جمله آثاری هستند که معمولاً در گزارشهای مالی منعکس نمیشوند اما در بلندمدت میتوانند تأثیر قابل توجهی بر روند توسعه داشته باشند.
اینترنت امروز بستر تنفس اقتصاد و جامعه است. همانطور که قطع مکرر برق یا آب قابل پذیرش نیست، قطع یا اختلال گسترده در اینترنت نیز نباید عادی تلقی شود. این در حالی است که در یکسال گذشته، حداقل 3 بار، دوره طولانی قطع اینترنت را در ایران تجربه کردیم. در جنگ 12 روزه و چند هفته بعد از آن، در 18 دی و چندین هفته بعد از آن، در 9 اسفند تا اوایل خرداد سالجاری.
شاید هنوز بتوان چند ساعت یا حتی چند روز بدون اینترنت زندگی کرد، اما اداره یک اقتصاد مدرن، توسعه آموزش، گسترش نوآوری و حفظ ارتباط مؤثر با جهان بدون دسترسی پایدار به این زیرساخت روزبهروز دشوارتر میشود. به همین دلیل، اینترنت دیگر صرفاً یک فناوری یا یک خدمت ارتباطی نیست؛ به بخشی جداییناپذیر از زندگی معاصر تبدیل شده است؛ بخشی که کیفیت آن میتواند بر کیفیت توسعه، رفاه و آینده یک کشور تأثیر مستقیم بگذارد.
در این میان گاهی این استدلال مطرح میشود که حتی در صورت قطع اینترنت جهانی، شبکه ملی اطلاعات و برخی خدمات داخلی همچنان فعال هستند و مردم میتوانند نیازهای خود را از همان طریق برطرف کنند. این گزاره اگرچه از نظر فنی تا حدودی درست است، اما مسئله را بیش از اندازه سادهسازی میکند. شبکه ملی اطلاعات نمیتواند جایگزین اینترنت جهانی باشد؛ همانگونه که یک جاده درونشهری نمیتواند جایگزین شبکه راههای بینالمللی شود. بخش عمدهای از تجارت الکترونیک، آموزش، پژوهش، ارتباطات حرفهای، خدمات ابری، پلتفرمهای بینالمللی و بازارهای صادراتی به ارتباط با جهان خارج وابستهاند. دسترسی به خدمات داخلی هرچند ضروری است، اما به تنهایی پاسخگوی نیازهای یک اقتصاد و جامعه مدرن نیست.
از سوی دیگر، بسیاری از کسبوکارها، پژوهشگران، دانشجویان، برنامهنویسان و فعالان اقتصادی نه فقط برای مصرف محتوا بلکه برای تولید ارزش به اینترنت جهانی نیاز دارند. یک پژوهشگر برای دسترسی به پایگاههای علمی بینالمللی، یک صادرکننده برای ارتباط با مشتریان خارجی، یک برنامهنویس برای استفاده از مخازن نرمافزاری و سرویسهای ابری و یک تولیدکننده محتوا برای حضور در بازارهای جهانی ناگزیر از ارتباط با شبکه جهانی است. بنابراین مسئله اصلی، انتخاب میان «شبکه ملی» و «اینترنت جهانی» نیست؛ بلکه فراهم کردن دسترسی همزمان و پایدار به هر دو است. در دنیای امروز، توسعه زمانی محقق میشود که کشور بتواند ضمن تقویت زیرساختهای داخلی، ارتباط مؤثر و مستمر خود را با اقتصاد، دانش و فناوری جهانی نیز حفظ کند
